 |
| |
|
معرفی کتاب " شبیه سازی انسان : ملاحظات اخلاقی......" در روزنامه همشهری | ||
|
روزگار دستكاري انسان در طبيعت
انديشهاجتماعی- حميدرضا اميديسرور:
قرنها ميگذرد از زماني كه گاليله تئوري مركزيت خورشيد و گردش زمين به دور آن را در برابر دادگاه تفتيش عقايد قرون وسطي پس گرفت و جان خود را خريد. از آن پس تا به امروز شاهد اتفاقات بسياري بودهايم. از رنسانس تا روشنگري، قدعلم كردن مارتين لوتر و... ظاهرا كليسا از آن اقتدار خشك، غيرقابل انعطاف و متعصبانه خود فاصله گرفته است. اما اين پوسته بيروني ماجراست، چرا كه تجربه نشان ميدهد اگر شرايط براي گروهي از آنها فراهم شود و قدرت را در دست داشته باشند، همانگونه كه در گذشته اقتدارگرايانه و از سر تعصب با نظريات نو روبهرو ميشدند، امروز نيز روشي كموبيش مشابه را در پيش ميگرفتند. اين مسئله شايد با تبليغات و شعارهايي كه از گوشه و كنار ميشنويم در تعارض باشد اما در پشت اين ژستهاي ظاهري، حقيقت بهگونهاي ديگر در جريان است. اگرچه تحقيقات علمي به ويژه در حوزه پزشكي در قرن اخير زمينهساز پيشرفتهاي چشمگيري بوده است كه درمان كامل برخي بيماريها را كه در سالهاي قبل باعث مرگ انسانها ميشد فراهم كرده است اما پارهاي از روشهاي درمان باعث بروز واكنشهايي مخالفتآميز از سوي كليساها در زمان خود شده؛ روشهايي كه توأم با پيوند اعضا و نظاير آن همراه بوده است. هرچند كه اين مخالفتها به تدريج رنگ باخته و طبيعي شدهاند اما با به ميدان آمدن شيوههاي ديگر دوباره از سرگرفته شدهاند و اين مسئله همچنان ادامه دارد. براي نمونه در چند دهه اخير روشهاي درمان نازايي يكي از مسائل بحثبرانگيز بوده است اما ظاهرا آن هم با وجود واكنشهاي متفاوت فرقههاي مختلف در مسيحيت به تدريج به امري طبيعي بدل شده است. در كشور ما نيز كموبيش چنين بحثهايي مطرح شده است اما ظاهرا آنچه باعث شده تا از شدت و هياهوي كمتري برخوردار باشد از دو جنبه بوده است؛ نخست آنكه (متاسفانه) در دنياي تحقيق و به كارگيري شيوههاي تازه علمي، كشور ما جزو كشورهاي پيشرو نيست كه بداعتهاي آن در ابتداي كار دامنگير محققان و محافل علمي و تحقيقاتي ايراني باشد. از سوي ديگر در پارهاي موارد نهادهاي مذهبي و حوزي واكنشهايي سنجيدهتر و متناسب با اوضاع و احوال زمانه نشان دادهاند. براي نمونه بحث نازايي و روشهاي درمان آن همچون لقاح خارج از رحم و نظاير اين، از جمله موارد بحث برانگيز در اين زمينه بودهاند كه تا حد زيادي هم در سطح جامعه انعكاس داشتند و حتي فيلمها و سريالهايي نيز درباره آنها ساخته شد. اما در زمينه تحقيقات علمي و پزشكي استفاده از سلولهاي بنيادين و شبيهسازي يكي از چالشبرانگيزترين موارد، رويارويي كليسا با مباحث علمي بوده است كه در نهايت هم به ميزان بسيار زيادي با نفي و نهي روبهرو شده است، چراكه در تصور قشريون مسيحي اين مسئله يك نوع دخالت و دستكاري در كار خداست. خوشبختانه در اسلام با توجه به تاكيد و تاييدي كه در قرآن مجيد بر اهميت علم و پيشرفتهاي علمي انسان روي زمين دارد، محافل حوزوي و مذهبي همچنان كه اشاره شد با سعهصدر و كارشناسي بهتر مسائل واكنشهايي سنجيدهتر در قياس با كليساها در دنياي مسيحيت نشان دادهاند. چاپ كتابي همچون "شبیه سازی انسان : از منظر ملاحظات علمي، اخلاقي، حقوقي و فقهي" (نویسنده : علی محمدی) يكي از مواردي است كه ميتواند گواه اين مسئله باشد، چرا كه اين كتاب از سوي معاونت پژوهشي دفتر نشر معارف نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري منتشر شده است و نشاندهنده احساس نياز و ضرورت پرداختن به مباحث علمي و تحقيقاتي روز است تا با روشن ساختن اذهان مردم و صاحبنظران از جنبههاي مختلف، زمينه را براي اتخاذ تصميماتي سنجيده در قبال آن مسئله فراهم سازد. در واقع تجربه نشان داده با توجه به روند مطالعاتي و تحقيقاتي امروز، مخالفتهاي نابجا، آنگونه كه همواره از سوي اصحاب كليسا شاهد بودهايم، راهگشا نبوده است، چرا كه امروزه در بسياري از كشورهاي غربي، شاهد هستيم كه پديدهها بدون توجه به وجود خالق و مذهب توجيه ميشوند، اين در حالي است كه بهتر به نظر ميرسد با برخوردي سنجيده رابطهاي منطقي و دوسويه ميان ماهيت تكنولوژي بيولوژي شبيهسازي يا كار با سلولهاي بنيادي با فرهنگ و مذهب اسلامي شكل گيرد. كتاب شبيهسازي انسان سومين كتاب از مجموعه انسان و طب است كه به نيت انجام ملاحظاتي علمي، اخلاقي، حقوقي و فقهي توسط علي محمدي نوشته شده است. اين كتاب به شكلي مفصل و در حجمي قابل توجه (582صفحه) به همت دفتر نشر معارف معاونت پژوهشي نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاهها منتشر شده است.نويسنده كتاب با توجه به چگونگي بحث، ساختماني حسابشده را براي كار درنظر گرفته است كه در نوع خود قابل قبول و زمينهساز پرداخت منسجم به بحث بوده است. كتاب در 10 بخش و چند پيوست، فرهنگ واژگان، واژهياب، كتابنامههاي فارسي و لاتين و فهرست منابع تنظيم شده است. هر بخش با توجه به اينكه خود بحثي كموبيش فراگير را در خود دارد، به چند فصل و برخي فصول نيز به چند زيرفصل تقسيم ميشوند. به اين ترتيب نويسنده با اين الگو شرايطي را فراهم آورده است تا در يك الگوي مشخص و تقسيمبندي شده اين موضوع را به خوبي و از ابعاد مختلف پرورانده و به مخاطب ارائه كند. در واقع هر بخش يك جنبه از بحث را به طور كلي دربرميگيرد كه در فصول مختلف، بازگشايي و نمايانده ميشود. بخش اول كتاب به تاريخچه و مفهوم شبيهسازي اختصاص دارد كه بخش دوم كتاب به انواع شبيهسازي اختصاص دارد، در بخش سوم به معناي واژههاي حوزه شبيهسازي پرداخته ميشود، بخش چهارم به اطلاعات پايهاي و مباحث علمي شبيه سازي اختصاص دارد، در بخش پنجم شبيهسازي انسان، تاريخچه و مباحث آن مطرح ميشود، در بخش ششم مزايا و كاربردهاي شبيهسازي مورد توجه قرار ميگيرد، بخش هفتم ميكوشد تصورات نادرست درباره شبيهسازي را بزدايد، بخش هشتم مباحث اخلاقي در مخالفت با شبيهسازي cpc را مورد توجه قرار ميدهد، بخش نهم وضعيت حقوقي شبيهسازي انسان را مورد بررسي قرار ميدهد و در نهايت بخش دهم كتاب مباحث فقهي در مورد شبيهسازي را مطرح ميسازد. از ميان 10 بخش كتاب كه به طور جامع به مباحث شبيهسازي ميپردازد و نويسنده در خلال آنها ميكوشد كه تصوير روشني از چگونگي شكلگيري و تداوم شبيهسازي (از نظر علمي) ارائه كند، بخش دهم كه به طور تخصصي به مسائل فقه اسلامي اختصاص دارد يكي از بخشهاي مهم آن براي جامعه ما محسوب ميشود كه ميتواند روشنكننده نظر مراجع تقليد در بحث شبيهسازي از جنبههاي مختلف باشد. در اين بخش نويسنده با تفكيك نظرات فقهي درباره شبيهسازي از ديدگاه شيعه و سني در 2 فصل جداگانه، پارهاي سوالات اساسي را كه در رابطه با بحث شبيهسازي وجود دارد به طور جداگانه و مورد به مورد مطرح ساخته و آنگاه جواب هر يك از مراجع تقليد را به تفكيك درباره اين سوالات درج كرده است. آنچه از مجموع اين سوال و جوابها پيداست ديدگاه از سوي ديگر اين نكته نيز حائز اهميت است كه برخي از مراجع تاكيد خاصي بر روشن شدن كامل وجوه علمي مسئله و طرح نظر فقهي بر اساس نتايج تحقيقات كارشناسي دارند. حقيقت اين است كه با وجود تحقيقات گستردهاي كه در طول سالهاي دور و نزديك پيرامون شبيهسازي صورت گرفته و بحثهايي كه در اينباره صورت ميگيرد، هنوز براي بسياري از مردم روشن نيست كه اصلا بحث اين شبيهسازي چيست. نويسنده كتاب در فصل اول از بخش نخست كتاب كه به ارائه مفهوم شبيهسازي اختصاص دارد، مينويسد:«عمل شبيهسازي» در زيستشناسي عبارت است از تكثير موجودات زنده بدون آميزش جنسي. در اين صورت موجودات حاصله برخلاف توليد مثل جنسي، آميزهاي از ويژگيهاي جنس نر و ماده را ندارند بلكه نسخههاي همانندي از موجودات اوليه هستند كه از آن حاصل شدهاند. در واقعآنها همانند هزاران نسخهاي كه از يك كتاب منتشر ميشود، تصاوير كامل و همانندي از يك موجود هستند؛ يعني ميتوان هر يك از آنها را كپي برابر اصل موجود قلمداد كرد. دانشمندان نيز آن دسته از موجودات جديد را كلون يا شبيه خطاب ميكنند كه از نظر ژنتيكي (وراثت) همسان باشند.(ص25)او در ادامه ميافزايد:«شبيهسازي يعني كپيبرداري از مواد بيولوژيكي يك ژن، يك سلول يا يك موجود زنده براي توليد كپيهاي ژنتيكي همسان.»(ص26) اين درست همانند همان تكثير باكتريها در محيط مناسب است؛ باكتريهايي كه مثلا در يك موادغذايي تكثير و رشد ميكنند تا آن مواد غذايي تمام شود نيز با يكديگر همسان هستند. تاريخچه شبيهسازي نشاندهنده قدمت صدساله تحقيقاتي است كه با پيشرفت و گسترش امروزه به مرز شبيهسازي انسان رسيده است. دانشمندان شبيهسازي را ابتدا روي حيوانات مختلف با شرايط زيستي گوناگون انجام دادند و با تمركز روي پستانداران و آن دسته حيواناتي كه از ساختار بدني نزديكي به انسانها برخوردار بودند، مقدمات ورود به مرحله شبيهسازيهاي انساني را به وجود آوردهاند. گروههاي مذهبي گوناگون در مراحل مختلف اين تحقيقات همواره واكنشهايي مخالفتآميز را نشان دادهاند اما به هر حال به دليل عدم برخورداري از قدرت بازدارنده در ديگر كشورهاي دنيا كه به طور جدي پيگير اين تحقيقات هستند، نتوانستهاند مانع از ادامه كار و جلوگيري از آن بشوند اما بايد توجه داشت كه اگرچه استفاده نادرست از اينچنين تحقيقاتي ميتواند نتايج چندان جالبي در پي نداشته باشد و به واقع نوعي دستكاري در كار طبيعت باشد اما نفس اين تحقيقات و به كار بردن آن در علم پزشكي و درمان پارهاي بيماريها كارآمد به نظر ميرسد. نويسنده كتاب شبيهسازي نيز در واقع كوشيده است به شكلي جامع، طرح روشني از مسئله را به لحاظ علمي، اخلاقي و فقهي ارائه كند و بدون آنكه با نگاهي جانبدارانه جهتگيريهايي متعصبانه را ارائه كند، به شكلي علمي و منطقي به طرح و بررسي اين ماجرا بپردازد. حقيقت اين است كه طبق اشاره روشني كه در قرآن هم آمده است، انسان به لحاظ علمي پيشرفتهاي بسياري خواهد كرد و همين مسئله نيز به نوعي تحقق همان پيشبينيهايي است كه در قرآن صورت گرفته و نه تنها نفس اين پيشرفتها مانعي ندارد بلكه اگر به درستي و در جاي خود استفاده شود ميتواند نتايج گرانقدري در نجات جان آدمها داشته باشد. بيشك اين كتاب نمونه بسيار خوبي است از طرح جامع و كارآمد مباحث علمي يا پزشكي جديد دنيا از منظرهاي مختلف كه اگرچه به صورت تخصصي تنظيم شده است و نويسنده به شكلي حرفهاي و جزئي بينانه كتاب خود را تدوين كرده است اما در مجموع براي خواننده غير متخصص نيز خواندني به نظر رسيده و در بردارنده نكات جالب توجهي است. در انتهاي كتاب علاوه بر نمايه و كتابنامه منابع فارسي و انگليسي كه به شكل بسيار جامعي تنظيم شده است، پيوستهايي وجود دارد كه نشانه دقت نظر نويسنده در تدوين كتاب خود براي جامعيت بخشيدن به مضمون كتاب است. پيوست يكم كتاب به كدهاي حفاظت از آزمودنيهاي انساني در پژوهشهاي علوم پزشكي اختصاص دارد. پيوست دوم راهنماي اخلاقي پژوهش بر گامت و جنين است. پيوست سوم به رحمهاي مصنوعي، پاياني بر زاد ولد طبيعي ميپردازد كه چكيده مقالهاي است پيوست پنجم كه جالبترين پيوست كتاب نيز هست، دربردارنده فهرستي از فيلمهايي است كه با مضمون شبيهسازي و تكثير انسان ساخته شدهاند. در اين پيوست علاوه بر ارائه اطلاعاتي كلي و درج سال ساخت اين فيلمها، پوسترهاي اين فيلمها نيز به صورتي كوچك در قطع يك فريم 35 ميليمتري نشان داده شدهاند و در نهايت نيز جدول مقايسهاي ميزان بودجه و ميزان فروش برخي از اين فيلمها آورده شده است. همچنين بايد به فهرست واژههاي اختصاصي در حوزه شبيهسازي اشاره كرد كه با توجه به توضيحات مختصري بر اين واژهها ميتواند براي خوانندگان كتاب سودمند باشد. در آخر بايد اشاره داشت كه اگرچه شبيهسازي انسان مضموني است تخصصي اما با توجه به اهميت موضوع و جاذبههاي كنجكاوي برانگيز آن، اين كتاب ميتواند اثري جذاب براي مخاطبان از طيفهاي مختلف باشد، به ويژه اينكه نويسنده، كتاب را به گونهاي تنظيم كرده است كه هم براي آنهايي كه به شكل تخصصي به اين مسئله نظر دارند و هم براي خوانندگاني كه به شكل غير تخصصي بدان ميپردازند، در بردارنده نكات جالب و تازه زيادي باشد. |
http://www.hamshahrionline.ir/News/?id=84009